PIŠE: Stojan Janković
Slučaj pada kasarne „Božidar Adžija” u samom centru Bjelovara 29. septembra 1991. godine i kasniji zločin u šumi Čazma predstavljaju jedan od najbrutalnijih primjera kršenja Ženevske konvencije o tretmanu ratnih zarobljenika tokom raspada SFRJ. Da bi se u potpunosti razumjela razmjera ove tragedije, neophodno je detaljno sagledati zašto su vojnici ostali u objektu, kroz kakav su pakao i torturu prošli, te na koji su način likvidirani njihovi oficiri i drugovi.
Ostanak oko 300 redovnih vojnika (mladića od 19 i 20 godina, mahom generacije 1971/1972. godište iz svih krajeva bivše Jugoslavije) i oko 60 oficira u centru Bjelovara nije bio plod spremanja bilo kakve „napadačke akcije”, već posljedica totalne blokade grada i vojne doktrine. Većina prisutnih bili su mladi regruti koji su u Bjelovaru odsluživali redovni vojni rok. Nisu imali pravo ni mogućnost da samovoljno napuste garnizon, posebno u ambijentu gdje je grad već tokom ljeta postao neprijateljsko okruženje za sve u uniformi JNA. Od sredine septembra 1991. godine, hrvatske paravojne i policijske snage (ZNG i MUP) isključile su svim vojnim objektima u gradu struju, vodu, fiksne telefonske veze i potpuno onemogućile dopremanje hrane i lijekova. Garnizon je nedjeljama živio pod surovim psihološkim pritiskom, u potpunom mraku i sa minimalnim zalihama vode i hrane. Komanda sa pukovnikom Rajkom Kovačevićem na čelu postupala je po naređenjima vrhovne komande o čuvanju ljudstva i kompletnog tehničkog arsenala 265. mehanizovane brigade. Pokušaji pregovora o mirnom izvlačenju kolone ka BiH ili Srbiji propali su jer su lokalne hrvatske vlasti zahtijevale isključivo bezuslovnu predaju svih tenkova, oklopnih transportera i naoružanja. Fizički proboj pod opsadom i sa redovnim vojnicima bio je jednak samoubistvu.
Međutim, umjesto poštovanja ratnog prava, po ulasku hrvatskih paravojnih snaga započinje sistematsko ponižavanje i tortura. Svi zarobljeni oficiri i vojnici su pod prijetnjom oružja natjerani da se svuku do pojasa, presvuku iz uniformi i zalegnu sa licem ka asfaltu u krugu kasarne. Nad njima su primjenjivane metode zastrašivanja, psovke, batinanje i šutiranje cokulama.
Iz grupe preplašenih vojnika i oficira koji su ležali na zemlji, predsjednik Kriznog štaba i hrvatski starješine izdvojili su trojicu čelnih ljudi komande. Bez bilo kakvog suđenja, pred očima svih zarobljenika, usmrćeni su hicima iz vatrenog oružja iz neposredne blizine:
1) Pukovnik Rajko Kovačević (komandant brigade, rođen 1940. u Kordunskom Ljeskovcu, Slunj)
2) Potpukovnik Miljko Vasić (pomoćnik za bezbjednost, rođen 1946. u Goločelu, Koceljeva)
3) Kapetan I klase Dragiša Jovanović (rođen 1956. u Zemunu)
Njihova tijela su surovo ostavljena na pisti, dok su preostale oficire, podoficire i vojnike vezanih ruku prebacili u bjelovarski zatvor i podrumske prostorije za ispitivanje. Za grupu vojnika koja je izdvojena tokom narednih dana, borba za život pretvorila se u horor. Četiri dana nakon pada kasarne (3. oktobra 1991. godine), iz zatvorskih ćelija je tokom noći izvedena grupa od sedam vojnika i rezervista (uglavnom izviđača i vezista). Pripadnici paravojnih jedinica sa fantomkama na glavama, uz psovke i prijetnje likvidacijom, vezali su im ruke i kamionom ih prevezli u šumu Čazma (kod Malog Korenova). U mrklom mraku šume, bez ikakve optužnice, postrojeni su pored iskopanih ili prirodnih udubljenja. Iz neposredne blizine, iz automatskog oružja, na njih je otvorena paljba sa namjerom da niko ne preživi. Na licu mjesta život su izgubili:
1) Zoran Marković (1971, Podgorica) – redovni vojnik
2) Radovan Paunović (1968, Čačak) – vojnik/rezervista
3) Ljuban Pajić (1971, Kisač) – redovni vojnik
4) Slobodan Kočić (1970, Novi Sad) – redovni vojnik
5) Toma Kačan (1971, Zrenjanin) – redovni vojnik
6) Milorad Đorđević (1971, Leskovac) – redovni vojnik
U ovom varvarskom činu dogodilo se nešto što će kasnije srušiti svaki pokušaj zataškavanja zločina. Dvadesetogodišnji redovni vojnik Svibor Crnobrnja (rođen 1971. u Novom Sadu) uspio je da preživi rafal. Instinktivno, sekundu prije nego što su ga meci direktno pogodili u vitalne organe, pao je u zemlju. Iako ranjen sa više metaka, nepomično je ležao među tijelima svojih mrtvih drugova, pravivši se mrtav dok su egzekutori vršili kontrolne pucnje i napuštali mjesto zločina. Nakon što su se vozila udaljila, teško ranjen i u krvi, puzeći kroz šipražje i noć, uspio je da se udalji od stratišta i kasnije pređe na sigurnu teritoriju. Njegovo iskreno, detaljno i dokumentovano provjerivo svjedočenje ostalo je spasonosni dokument – neoborivi pravni i istorijski dokaz o tome kako su ovi golobradi mladići mučeni i likvidirani.
Zločin u Bjelovaru ostao je bez adekvatnog epiloga pred hrvatskim pravosuđem. Ni niko od direktnih naredbodavaca za likvidaciju oficira u krugu kasarne nije pravosnažno osuđen, dok su procesi za strijeljanje u šumi Čazmi decenijama opstruirani i vraćani na početak. Simbolična ironija istorijskog zaborava ogleda se i u samoj sudbini objekta u kojem se zločin dogodio. Zgrada nekadašnje kasarne „Vojvoda Radomir Putnik” u samom centru grada (na Trgu Eugena Kvaternika) nakon rata je temeljno prenamjenjena – danas se u njoj nalazi Zgrada Gradske uprave Grada Bjelovara. Tamo gdje su 29. septembra 1991. godine svučeni do pojasa ležali zarobljeni oficiri i regruti, i gdje su u krvi likvidirani Kovačević, Vasić i Jovanović, danas se nalaze kancelarije lokalne gradske administracije.
Očuvanje istine o stradanju oficira i vojnika u Bjelovaru 29. septembra 1991. godine nije samo pitanje pijeteta prema nevinim žrtvama, već i trajni bastion protiv istorijskog revizionizma i zaborava.
Tekst i slike sa Fejsbuk stranice ,,USKOK“.
